Tarihçesi: Köyde yaşayan insanların anlattıklarına göre yerleşim halkının Aydın yöresinden gelerek Tokat çevresine yerleştiği anlatılmaktadır. Köy halkının Aydın yöresinde Yörük olarak yaşadığı, daha sonra yerleşik hayata geçtiği aktarılmaktadır. Tarihi geçmişi 650–700 yıllıktır. Tarihî kayıtlarda bölgede Şarkpare-Çarkpare adıyla anılan bir kazadan söz edilmektedir. Yerleşimin kuruluşunu IV. Murat’ın Bağdat Seferi dönemine dayandıran anlatılar da vardır. IV. Murat'ın Bağdat Seferi'nden dönüşünde obalar, yerleşik hayata geçmiştir. Çivril, Çıkrık, Çimen, Çaylı ve Emirseyit yerleşim yerleri aynı obadan ayrılmıştır.
Köyün yakınlarında bulunan Katmer Kaya ve Dev İni adıyla geçen Deliklitaş’ın, Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından 1997 yılında yapılan Tokat ve Çevresi Yüzey araştırması(1)’na göre; İlk Tunç, Orta Tunç ve Demir Çağı ile Romalılar’a ait yaşam izleri bulunmaktadır. Türklerin Anadolu’ya yerleşmelerinden sonra (1071 yılı); Aydın’ın Nazilli ilçesinden 6 veya 7 hane YÖRÜK ailesi buraya yerleşmeye karar verirler, Anlatıya göre, 1300’lü yıllarda yaşamış Anadolu erenlerinden Hubyar Sultan’ın yöreye gelişi ve burada gösterdiği kabul edilen bir keramet sonrasında yerleşim Aşu Çayı adıyla anılmaya başlamıştır. 1300’lü yıllarda Hubyar Sultan İstanbul’a giderken Çaylı’ya uğramış, bugün dahi ziyaret yeri olan Hubyar Kuyusunu kerametiyle ortaya çıkardıktan sonra, “buraya bir aşu çatalım tutarsa” dedikten sonra Çaylı’dan ayrılmış, bundan sonra da köyün adı AŞU ÇAYI kalmıştır. Bu anlatı esas alındığında yerleşim tarihinin 1150’li yıllara kadar uzanabileceği değerlendirilmektedir. Bu değerlendirmeye göre yerleşimin geçmişi yaklaşık 850 yıla ulaşmaktadır. Aşağıda kayıtlarını belirttiğimiz Osmanlı dönemine ait kayıtlara göre ise, 550 yıllık bir geçmişi bulunmaktadır. (2) Bu belgelerden birisi olan Tapu Defterinde (387 nolu Tapu Defter, s, 477) 1530 tarihi ile kayıtlı olup, burada şu bilgiler verilmektedir: “Cemaat’ı; Aşuçay Kışlası, an Yörükhan’ı Turhal”. Yine bu kayıtta; o zaman bu kışlada, 33 hane, 31 mücerret (13 yaş üzeri erkekler) ve hasıl olarak da 4409 akçe ile vergiye bağlandığı yazılmaktadır. Aliye kayıtları 1450’li yıllara dayalıdır. Vergiye bağlandığı zamana kadar Çaylı’da yaşayan bir kısım halk, vergi yükünden kurtulmak için, bu tarihten sonra oradan ayrılarak, bugün halen mevcut bulunan Emirseyit, Derekışla, Çökelek kışla, Kadıvahdı, Dedeli ve Birep yerleşim birimlerini kurmuşlardır. Hala adı geçen bu kasaba ve köylerde, sülale ve soy isim benzerlikleri bu durumu belgeler niteliktedir. Çaylı; Harap olan ve boşalan bir kazanın köyü olarak Hicri 1234-Miladi 1819 tarihlerinde ŞARKPARE-ÇARKPARE kazasının bir köyüdür. (7) Şarkpare Kazası Hicri 1263 Miladi 1848 kayıtlarında Çaylı, Çime, Çıkrık, Çökelek kışlası olarak gösterilmekte; 1234-1819 kayıtlarında! da Çarkpare adıyla geçmektedir. (7) Bu da köylerin Şarkpare kazasına bağlı olduğunu göstermektedir. Tuna boylarındaki kalelerin onarımı için 1817 yılında kapatılmak üzere dağıtılan vergiden Şarkpare kazası hissesine düşen 1020 kuruş toplanamamıştı. Tokat Naibi verdiği bir ilamda, Şarkpare kazasının yıllardan beri harap olduğunu ve ahalisinin boşalmış bulunduğunu anlatmış ve 1817 yılına ait bu bakayanın afvini yalvarmıştır. (7) (15-Cemaziyülahir-1234) Padişahda “Harap olduğu vaki ise salınan verginin 1020 kuruşun, diğer kazalara taksim edilmesi ve derhal İstanbul’a gönderilmesini istemiştir. Çaylı Kasabası’nın Derneği (ÇAYLİDER)1992 yılında İstanbul’da yasal anlamda kurulmuştur. Çaylı Köyü 1993 Yılında Tokat il meclisinin 07.06.1993 tarihinde 6 günlük yazısı ile belediyelik olmuştur. Yerleşim 1993 yılından sonra kasaba statüsüne geçmiştir. Çaylı Kasabası’nın üç mahallesi bulunmaktadır. Bunlar; Büyükçaylı Mahallesi, Küpçeşme, ve Kazova Mahallesi olarak isimlendirilmiştir.
Büyük evimin direğini yondular
Çıra değin yağmasını kaydılar
Annemin elinden beni aldılar
Davulcular geldi kaşa dizildi
Altın tasta teşmil kınam geldi
Benim yazım yad ellere yazıldı
Ne duru yon anam yad el gibi
Açılıp bahçede gonca gül gibi
Aha şimdi al giderler akan sel gibi
Bahçede gülüm var yavrum
Gül altında yolum var yavrum
Bir gecelik değil yavrum
Her gecelik yerim var yavrum
Ebedi Değerler;
Arpa ektim biçemem
Yolun dardır geçemem
Yıldız kadar kız olsa
Yine de senden geçemem
Bahçelerde üzümsün
Benim iki gözümsün
Sanma ki unutmuşum
Gece gündüz düşümsün
Üzümü bağlardan al
Yemeni yardan aldılar
İşte ben gidiyorum
Haberimi dağlardan al
Araştırmalar neticesinde yörede bilinen halk hikâyeleri yoktur. Köy hayatını ilgilendiren şiir yoktur. Köyümüz tahminen 20–25 hane civarlarında iken köyde su yokmuş bu köylüler su ihtiyacını develerle Yeşilırmaktan getirirlermiş. Günlerden bir gün Horasan pirlerinden bir derviş köye uğramış köy kadınlarından birinden su istemiş kadında şu cevabı vermiş develer suya gitti gelsin de vereyim demiş. Derviş helkelerini al peşime gel demiş şimdi halen mevcut olan hubyar kuyusunun yanına gelmişler derviş elindeki asayı yere vurarak yerden su çıkıyor, ondan sonra o kuyu ne dolar ne de biter olmuş. Köyümüzde adı bilinen veya bilinmeyen şair yoktur. Yörede kışın kavakların yapraklarının dökülmesi pelit ağaçlarının fıstıklarının olması da karın çok yağacağına davettir. Cemrenin düştüğü gün havalar eğer iyi ise baharın iyi gideceği düşünülür. Köyde küçük çocuklar dışarı çıkarken koynuna ekmek konur. Kırklı çocuğun bulunduğu eve çiğ et götürülmez iki kırklı kadınlar bir kırkı çıkana kadar gitmezler. Eşiğe oturmanın bir iftiraya uğrayacağı için oturulmasını iyi tutmazlar. Cuma geceleri dikiş nakış yapılmaz. Çocuk ilk doğduğu zamanlarda ve daha sonra bazı ailelerde hölükle bazı ailelerde bezle büyütülür. Bebeğin kırkı çıkarken sevilen bir kişiye kır sayma işlemi yaptırılır. Yürüme zamanında da yine sevilen bir kişiye duşağı kestirilir. Köyde davul, zurna ve kaval çalan kişiler bulunur. Eskiden beri kadınların kendi yaptıkları işlemeli önlük, işlemeli gömlek, püsküllü kuşak bağı, şalvar bağı, işlemeli fes bulunmakta ve gelin olan kızların baş çeyizi olarak bulunmaktadır. Eskiden kökboyama yapıldığı halde bu yıllar da yoktur. Yörede belli başlı mesire bulunmamaktadır.
Tarihi Hatıralar: 93 harbine katılan yoktur. Birinci cihan harbine katılanlardan da sağ olan yoktur. İstiklal harbine katılıp da istiklal madalyası olan bir kişi tespit edilmiş, ama herhangi bir hatıra anlattırılamamıştır. (Ahmet ünver)Türkiye cumhuriyetinin kurucusu ulu önder kemal Atatürk’ü tanıyan yoktur. Ermeni zulmüne şehit olan yoktur. Kore savaşına katılan bir kişi tespit edilmiş olup oda köyde bulunmamaktadır. Kıbrıs barış harekâtına katılan üç kişi tespit edilmiştir.
— Ali Anaç
— Ali Berk
— Rıza Çağdaş
Bunlardan Ali Anaç kısaca şahit olduğu bir olayı söyle anlatmıştır.
— Birgen serdarlı yakınlarında devriye gezerken bir kişiyi yakaladık bu kişinin kimlerden olduğunu sorduğumuz da bize Türk taraflısıyım bizim köyden sadece ben kurtuldum geriye kalan 50–60 kişi kadar insanları diri yaktılar ve hepsini su yukarıda ki tepeye gömdüler diye anlattı. Bizde o insanların hepsinin kuyulandığı yere gittik ve ne görelim bu insanlık dışı bir görüntüyle karşı karşıya kaldığını anlattı.
Kültürü: Köyde 1942 de ilkokul, 1979 da ortaokul eğitime başlamıştır. Bugün ilköğretim olarak faaliyetini sürdürmektedir. Beldede iki ilköğretim okulu vardır.
1. İlköğretim okulunun adı: Çaylı Şehit Süleyman Adeta İlköğretim Okuludur.
2. İlköğretim okulunun adı: Çaylı Aşağı Mahalle İlköğretim Okuludur.
Beldenin okur-yazar oranı yüksektir. Yüksek tahsil yapan öğrenciler çoktur.1993’teki öğrenci mevcutları 254 idi.
COĞRAFİ DURUMU
Yer: Tokat’ı Turhal’a bağlayan D180 Karayolunun 5 km doğusunda olup, Tokat‘a 46, Turhal’a 7 kmuzaklıkta bulunmaktadır. Kasaba merkezinin rakımı yaklaşık 689.30 metredir (Belediye Önü). Ankara’ya 387.7, İstanbul’a 755.1, İzmir’e 969.0, Samsun’a 200.5 km uzaklıktadır. Tokat’ın Turhal İlçesine bağlı bir kasaba olan Çaylı Karadeniz Bölgesinin Orta Karadeniz kısmında yer almaktadır. Doğusunda Koruluk (Ovacık), Güneydoğusunda Arzupınar köyü ve Şenyurt kasabası, güneybatısında Yeşilırmağın kenarında Kayaören köyü, Kuzeyinde Dazmana ve Çamlıca köyleri ile çevrilidir. Yüzölçümü 48 km2 olup, kasaba merkezinin nüfusu 2500 civarındadır. Kasabanın yakınlarında bulunan Katmer Kaya ve Dev İni adıyla geçen Deliklitaş’ın, Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından 1997 yılında yapılan Tokat ve Çevresi Yüzey araştırması(1)’na göre; İlk Tunç, Orta Tunç ve Demir Çağı ile Romalılar’a ait yaşam izleri bulunmaktadır.
Coğrafyası: Turhal Çaylı kasabası Karadeniz bölgesinin Orta Karadeniz bölümünde yer almaktadır. Turhal Çaylı 40’-18’ kuzey enlemi ile 36’-06 doğu boylamının kesiştiği yerdedir. Etrafı dağlar ve yüksek tepelerle çevrilidir. Çevredeki belli yükseltiler kesicik tepe (1450 m), kamalı çal tepe (1200 m), mercimek tepe(1201 m), kasabanın önünde Yeşilırmak havzası bulunmaktadır. Kasabanın tarım arazileri dağ yamaçlarda bulunduğu gibi Yeşilırmak havzalarında da yer almaktadır. Ayrıca kazovası adında ovası, meris yaylası adında yaylası bulunmaktadır.
İklimi: Turhal Çaylı kasabası iklim özelliğinde; denize olan uzaklığı ve yüksekliğinin etkisi önemlidir. İlçemizde Orta Karadeniz iklimi ile İç Anadolu bölgesi iklimi arasında bir geçiş iklimi görülür bu nedenle genelde ılıman bir iklime sahiptir. Genel olarak yaz mevsimi alçak alanlarda sıcak ve kurak yüksek yerlerde serin geçer. Yeşilırmak vadısi boyunca iç kesimlere ulaşana Karadeniz’in nemli havası beklenmedik zamanda yağışa dönüşebilir. Kış mevsimi soğuk ve kar yağışlıdır. Kuzeyden güneye yükseltinin artması nedeniyle önemli farklılıklar görülür. Güneye doğru kış mevsimi daha sert bir karakter gösterir. En soğuk aylar ocak, şubat, en sıcak aylar temmuz ve ağustostur. Yıllık ortalama sıcaklık 12–9 derecedir. En az yağışı yaz mevsiminde alan Turhal-Çaylı’da yıllık yağış miktarı 413,3 mm’dir. Yaz aylarında poyraz kuzeyden eserken, bazen güneyden sam yeli rüzgârı eser. Kışın kuzeybatıdan karayel kuzeyden yıldız eser ilkbaharda ise lodos görülür. Geçiş bölgesi iklim özelliklerini taşıması nedeniyle, Turhal-Çaylı çevresinde, Karadeniz iklim özelliklerini yansıtan ormanlar (çam, kayın, ceviz, meşe, dağ kavağı vb.) görülür. karasal ikliminn görüldüğü yerlerde ise bozkır bitki örtüsünün çeşitleri hâkimdir. Genel olarak her iklim türünde görülen tarım ürünleri yetiştirilebilir.
Komşuları: Dazya (Gümüştop), Arzupınar köyleri ile Şenyurt beldesidir. Eski Tokat yolu şosesinden içeride ve çevresinde olan belde, bugün yeni Tokat yolu çevresine de kaymıştır.
Nüfusu
¨1960 Yılında1799¨1965 Yılında2170¨1970 Yılında2546¨1975 Yılında2738¨1980 Yılında2931¨1985 Yılında2643¨1990 Yılında2231¨1997 Yılında2285¨2000 Yılında2532¨2007 Yılında1621¨2010 Yılında1256¨2013Yılında1018¨2014Yılında963¨2015Yılında885¨2016Yılında874¨2017Yılında838¨2018Yılında815¨2019Yılında797
Geçim kaynakları: Hayvancılık ve tarımdır. Köyde şeker pancarı, ayçiçeği, sebze ve meyve çeşitleri mevcuttur. Çevrede pelit, meşe, çaltı dikeni bulunmaktadır. Farklı bir bitki çeşidi yoktur.
Ulaşım: Çaylı belediyesine ait toplu taşıma minibüsleri ile yapılmaktadır. Ayrıca özel halk minibüsleri ilede toplu taşıma yapılmaktadır.
Köyün Önemli Mevkii
Kurban Tepesi; Eskiden yağmur duası için bu tepede kurban kesildiğinden dolayı bu tepeye kurban tepesi denmiştir.
Karpuzoğlu Tepesi; Bu tepede karpuzoğlu diye birinin koyun hayadı (çobanlık) yapması neticesinde bu ad verilmiştir.
Soğanlık Tepesi; Burada bulunan küçük bir su gözesinin ayağına soğan dikildiği için soğanlık adı kalmıştır.
Meris Yaylası; Eskiden Rumlar zamanında meris adında bir Rum’un yaylalığı olduğu için bu ad verilmiştir.
Gölcük Yaylası; Bu bölgede ufak tefek birkaç göletin bulunması neticesinde buranın adı gölcük kalmıştır.
Köyde Ekonomik Hayat
Bazı baş ağrılarının okutulması, bazı tekkelere adaklar adayarak şifa beklenmesi gibi alışkanlıklar vardır. Köyün hudutları içinde herhangi bir tarihi yer yoktur. Mimari yapıda herhangi bir eser yoktur. Köyde eski el sanatları bulunmamakta olup günümüzde birkaç hanede halıcılık yapılmaktadır. Yörede geliştirilmesi gereken el sanatı yoktur. Köyümüz tahminen 20–25 hane civarlarında iken köyde su olmadığı, bu köylüler su ihtiyacını develerle Yeşilırmaktan getirdikleri söylenmektedir. , Eskiden kökboyama yapıldığı halde bu yıllar da köyümüzde kökboyama işleri yoktur. Yörede belli başlı mesire bulunmamaktadır. Çaylı Kasabası’nın Derneği 1992 yılında İstanbul’da yasal anlamda kurulmuştur. Çaylı Köyü 1993 Yılında KASABA olmuştur. Çaylı Kasabası’nın üç mahallesi bulunmaktadır. Bunlar; Büyükçaylı Mahallesi, Küpçeşme, ve Kazova Mahallesi olarak isimlendirilmiştir. Çaylı kasabası’ nın Güney doğusunda Mercimek Dağı(rakım 1203 m), Büyükçaylı Mahallesi girişinde Kurban Dağı (rakım 720 m), Güney batısında Eğer Tepe (rakım 696 m), ile şimdiki TİGEM (Kazova Tarım İşletmesi)’nin bulunduğu yerde, aynı zamanda Katmer Kaya’nın Kuzey batısındaki tepe ile çevrilidir. Çaylı Kasabası’nın kuzeydoğusunda MERİS Yaylası bulunmaktadır. Çaylı Kasabası’nın ilk mezarlığı Merkez mahallesinin Güneyinde bulunan Çerkez mezarlığı adıyla anılan mezarlıktır. Sonradan aile ve sülalelere göre herkes kendi aile mezarlığını kurmuştur. Çaylı Kasabasında; Hubyar Sultan’ın gelişiyle Aşu Çatmasına sebep olan HUBYAR KUYUSU halen bir ziyaret yeri olarak burada yer almaktadır. Ayrıca yine Hubyar Sultan’ın geldiğinde uğradığı evin yakınında yer alan MURAT KAYASI! da. yeni evlenen Damatlar(Güveyler)ın ziyaret ettiği bir yer olarak mevcuttur. Kasabanın Merkez Mahallesine girişteki KURBAN TEPESİ de bir ziyaret yeri olarak önemini korumaktadır. Her tarafı ormanlık olmasına rağmen az miktarda bozkır şeklinde olan bölgeleri de vardır. Kasaba Çevresinde üzüm bağları, meyve bahçeleri bulunmaktadır. Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Kasabada, pancar, hububat, sebze ve meyve yetişmektedir. Kazova Sulama Kanalın’ın sağ sahil kanalı kasabanın toprakları içerisinden geçip üç adet tünelle beraber Gümüştop köyünden Turhal ilçesi topraklarında Yeşilırmak’a dökülmektedir. Kasabanın güney ve batısındaki komşu köylerle sınırını da Yeşilırmak belirlemektedir. Aynı zamanda kasaba halkı yeşilırmaktan da büyük çapta yararlanmaktadır.
2025 Nüfusu: 2025 yılı ADNKS verilerine göre köyün nüfusu 385 erkek ve 392 kadın olmak üzere toplam 777 kişidir.
Not: Bu derleme Turhal Net tarafından hazırlanmıştır. Köyümüzle ilgili bilgi veya görsellerde yanlışlık ya da eksiklik varsa, düzeltilmesi için bize mesaj gönderebilir veya paylaşımın altına yorum yazabilirsiniz.
