Tokat’ın güneybatısında yer alan Sulusaray; Roma ve Bizans dönemlerinin görkemli izlerini taşıyan Sebastopolis Antik Kenti, yüzyıllardır şifa dağıtan termal kaynakları, köklü tarihi ve huzurlu doğasıyla bölgenin arkeoloji ve sağlık turizmi merkezidir.
1. Tarihi Yapısı
Sulusaray ve çevresinde yerleşim tarihi M.Ö. 3000’li yıllara (Tunç Çağı) kadar uzanmaktadır. Kent; Roma, Bizans, Selçuklu, Danişmentliler ve Osmanlı idaresinde kalmıştır.
- Sebastopolis Antik Kenti: Kentin en büyük tarihi zenginliği Roma dönemine ait olan Sebastopolis’tir. Antik dönemde “Büyük Heybetli Şehir” anlamına gelen kent, Doğu Karadeniz ve İç Anadolu bağlantısını sağlayan önemli bir ticaret ve dini merkez olmuştur.
- Türk-İslam Dönemi: Selçuklular ve Danişmentliler ile Türk hakimiyetine giren yerleşim, zengin su kaynakları ve kentin üzerine kurulan yapısı nedeniyle Sulusaray adını almıştır. 1990 yılında çıkarılan kanunla ilçe statüsü kazanmıştır.
2. Coğrafi Yapısı
Sulusaray, Tokat il merkezinin güneybatısında, Çekerek Irmak vadisinin kenarında yer alır. Kuzeyinde Artova, doğusunda Yeşilyurt, güneyinde Sivas (Yıldızeli), batısında ise Yozgat (Kadışehri) illeri ile komşudur.
- Topografya: Deniz seviyesinden yüksekliği ortalama 1.030 metredir. Engebeli vadi tabanı ile etrafını çevreleyen yüksek tepe ve platolardan oluşur.
- İklim: Karasal iklim özellikleri hakimdir. Kışlar soğuk ve kar yağışlı, yazlar ise sıcak ve kurak geçer. Gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı yüksektir.
3. Nüfus ve Nüfus Yapısı
Sulusaray, Tokat’ın nüfus ve ölçek bakımından butik ve sakin ilçelerinden biridir. Nüfus ilçe merkezi ve bağlı köylerde toplanmıştır. Yaz aylarında hem termal turizm hem de memleket ziyaretleri nedeniyle ilçedeki nüfus hareketliliği artar.
Halkı sıcakkanlı, misafirperver ve geleneksel Anadolu kültürünü koruyan bir toplumsal yapıya sahiptir. İlçe ekonomisi temel olarak tarım (tahıl yetiştiriciliği, şeker pancarı, bakliyat), hayvancılık ve termal sağlık turizmine dayanır.
4. Kültür ve Gastronomi
Sulusaray, Roma mirası ile Türk-İslam geleneklerinin harmanlandığı zengin bir kültürel birikime sahiptir. Yörede termal kültür, düğün gelenekleri ve imece canlılığını korumaktadır.
Gastronomi Kültürü:
- Sulusaray Keşkeği: Düğün ve özel törenlerde odun ateşinde uzun saatler pişirilen geleneksel etli buğday yemeği.
- Yöre Mantısı ve Çörekler: Fırınlarda hazırlanan el açması katmer, börek ve çörekler.
- Doğal Süt Ürünleri: Yüksek otlaklarda beslenen büyükbaş ve küçükbaş hayvanlardan elde edilen organik tereyağı, çökelek ve peynir çeşitleri.
5. Tarihi Yapıları ve Gezilecek Yerler
| Yapı / Mekan | Tür / Dönem | Özellikleri |
| Sebastopolis Antik Kenti | Roma / Bizans | Antik agorası, sütunlu yolları, agora kalıntıları ve Roma hamamı ile açık hava müzesi niteliğindeki tarihi kent. |
| Roma Köprüsü | Roma Dönemi | Çekerek Irmağı üzerinde kurulan, dönemin mühendislik harikası taş işçiliğine sahip tarihi yapı. |
| Sulusaray Termal Tesisleri | Jeotermal / Şifa | 50-55 °C sıcaklığa sahip, romatizmal hastalıklara, eklem ağrılarına ve cilt rahatsızlıklarına şifa sunan termal kaynaklar. |
6. Doğal Güzellikleri
- Çekerek Irmak Havzası: İlçe sınırlarından geçen, çevresinde piknik, yürüyüş ve doğa fotoğrafçılığı yapılan doğal akarsu yatağı.
- Sulusaray Termal ve Park Alanları: Şifalı su kaynakları çevresinde konumlanmış, dinlenme ve konaklama imkanı sunan yeşil alanlar.
- Doğal Plato ve Tepeler: Çevredeki yüksek tepeler, doğa yürüyüşü ve kır gezileri için uygun manzaralar sunar.
7. Ulaşım
Sulusaray; Tokat, Sivas ve Yozgat illerinin sınır kesişim noktasına yakın bir konumda yer alır:
- Karayolu: Tokat il merkezine yaklaşık 68 km uzaklıktadır. Tokat-Artova-Sulusaray güzergâhı üzerinden asfalt yol ile ulaşım oldukça rahattır. Düzenli minibüs ve otobüs seferleri bulunmaktadır.
- Demiryolu: Samsun-Sivas demiryolu hattı üzerindeki Artova tren istasyonu ilçeye yaklaşık 20 km mesafededir.
- Havayolu: En yakın havalimanı yaklaşık 75 km mesafedeki Tokat Havalimanı‘dır.
