Tokat’ın kuzeydoğusunda yer alan Niksar; Yeşilırmak’ın önemli kollarından Kelkit Çayı’nın hayat verdiği bereketli ovası, Danişmentliler Beyliği’ne başkentlik yapmış köklü tarihi, zümrüt yeşili yaylaları ve özgün kültürel dokusuyla Anadolu’nun en özel yerleşim yerlerinden biridir.
1. Tarihi Yapısı
Niksar’da yerleşim M.Ö. 3000’li yıllara kadar uzanmaktadır. Antik dönemde “Cabira” ve ardından “Neocaesarea” adlarıyla bilinen kent; Pontus Krallığı, Roma, Bizans, Selçuklu, Danişmentliler, Eretna Beyliği ve Osmanlı İmparatorluğu idaresinde kalmıştır.
- Danişmentliler Dönemi (11.-12. Yüzyıl): 1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Melik Danişment Gazi tarafından fethedilen Niksar, Danişmentliler Beyliği’nin başkenti olmuştur. Anadolu’daki ilk Türk-İslam eserlerinin birçoğu bu dönemde Niksar’da inşa edilmiştir.
- Osmanlı Dönemi: Sivas Eyaleti’ne bağlı önemli bir kaza olan Niksar, hem ilim merkezi niteliğini korumuş hem de stratejik kervan yolları üzerinde ticari bir odak noktası olmuştur.
2. Coğrafi Yapısı
Niksar, Karadeniz Bölgesi’nin Orta Karadeniz Bölümü’nde, Kelkit Vadisi üzerinde konumlanmıştır. Kuzeyinde Ordu (Akkuş), doğusunda Reşadiye, güneyinde Başçiftlik ve Tokat merkez, batısında ise Erbaa ilçesi yer alır.
- Topografya: İlçe, etrafı Canik ve Mescit dağlarının uzantılarıyla çevrili verimli Niksar Ovası’na kuruludur. Deniz seviyesinden yüksekliği yaklaşık 350 metredir.
- İklim: Karadeniz iklimi ile İç Anadolu karasal iklimi arasında ılıman bir geçiş iklimi hakimdir. Kelkit Vadisi’nin sağladığı mikroklima sayesinde kışlar ılık ve yağışlı, yazlar ise sıcak geçer; bu durum bölgede zengin bir tarımsal çeşitlilik sağlar.
3. Nüfus ve Nüfus Yapısı
Niksar, Tokat’ın nüfus ve ölçek bakımından en büyük ilçelerinden biridir. Nüfusun önemli bir kısmı ilçe merkezinde toplanmış olup, bağlı belde ve köylerde de canlı bir yerleşim mevcuttur.
Tarih boyunca farklı kültürlerin ve göç yollarının kesişim noktasında bulunması sebebiyle hoşgörülü, misafirperver ve eğitime değer veren bir toplumsal yapıya sahiptir. Tarım, hayvancılık, ormancılık ve hizmet sektörü ilçe ekonomisinin temelini oluşturur.
4. Kültür ve Gastronomi
Niksar, zengin Türk-İslam gelenekleri, halk edebiyatı ve özgün mutfak kültürüyle öne çıkar. Erzurumlu Emrah gibi önemli divan ve halk şairlerinin uzun yıllar konakladığı ve eserler verdiği kent, güçlü bir edebiyat mirasına sahiptir.
Gastronomi Kültürü:
- Niksar Cevizi: İnce kabuklu, yüksek yağ oranına sahip ve lezzetiyle Türkiye çapında ün kazanmış coğrafi işaretli niksar cevizi.
- Cevizli Çörek & Katmer: Niksar fırınlarında geleneksel yöntemlerle hazırlanan meşhur hamur işleri.
- Niksar Çiriş Yemeği & Kuşburnu: Yöre dağlarında doğal yetişen bitkiler ve meyvelerden hazırlanan özgün yemek ve marmelatlar.
- Niksar Ayvaz Suyu: Tarihi 14. yüzyıla dayanan, lezzeti ve yumuşak içimiyle bilinen doğal kaynak suyu.
5. Tarihi Yapıları ve Gezilecek Yerler
| Yapı / Mekan | Dönem | Özellikleri |
| Niksar Kalesi | Roma / Danişment | Türkiye’nin en büyük ikinci kalesi konumunda olan, surları ve iç mekanlarıyla kentin simgesi yapı. |
| Yağıbasan Medresesi | Danişmentliler (1157) | Anadolu’da inşa edilen ilk kapalı avlulu tıp medresesi (Çukur Medrese). |
| Melik Gazi Türbesi | Danişmentliler | Niksar’ı fetheden beyliğin kurucusu Melik Danişment Gazi’ye ait tarihi türbe. |
| Leylekli (Yılanlı) Köprü | Roma / Selçuklu | Çanakçı Deresi üzerinde yer alan, taş işçiliği ve üzerindeki leylek figürüyle bilinen antik köprü. |
| Niksar Ulu Cami | Selçuklu (1145) | Danişmentli mimarisinin en zarif örneklerinden biri olan tarihi ibadethane. |
6. Doğal Güzellikleri
- Çamiçi Yaylası: Niksar’a 12 km mesafede, çam ormanlarıyla kaplı, otantik ahşap yayla evleri, kamp alanları ve temiz havasıyla Karadeniz doğa turizminin gözde merkezlerinden biri.
- Çanakçı Deresi ve Mesire Alanları: Kent merkezinden geçen derenin çevresinde yer alan dinlenme ve yürüyüş alanları.
- Kelkit Çayı Havzası: Olta balıkçılığı, doğa yürüyüşleri ve foto-safari için uygun geniş akarsu yatağı.
7. Ulaşım
Niksar, İç Anadolu’yu Doğu Karadeniz’e ve sahile bağlayan önemli geçiş rotaları üzerindedir:
- Karayolu: D-100 (E-80) karayolu bağlantısına yakınlığı ve Ünye-Niksar karayolu sayesinde hem Karadeniz sahiline hem de Tokat il merkezine (yaklaşık 54 km) ulaşım son derece kolaydır.
- Havayolu: En yakın havalimanı yaklaşık 70 km mesafedeki Tokat Havalimanı‘dır. Ayrıca Amasya Merzifon ve Sivas Nuri Demirağ havalimanları da alternatif güzergahlardır.
- Demiryolu: En yakın tren istasyonu komşu ilçe Erbaa ve Turhal güzergahındaki hatlar üzerinden sağlanmaktadır.
